Bài 2: HƯỠNG DẪN TẬP ĂN DẶM CHO TRẺ- nguyên tắc cốt lõi

BSNT-BSCK1 TRẦN ANH HUẤN

Trong bài hưỡng dẫn tập ăn dặm cho trẻ trước mình đã đề cập đến thời điểm ăn dặm phù hợp, thức ăn , đồ uống nào nên tránh cho trẻ. Trong bài này trình bày về những điều cốt lõi trong ăn dặm cần phải nhớ và thức ăn cụ thể cho trẻ.

NHỮNG NGUYÊN TẮC KHI CHO TRẺ ĂN DẶM

• Chuyển đổi dần dần từ chế độ ăn toàn sữa (sữa mẹ , sữa công thức) sang chế độ ăn đặc hoàn toàn, thông thường tới 12 tháng tuổi trẻ thu được một nửa năng lượng cần thiết từ thức ăn đặc. nên nhớ chuyển đổi dần dần tức là tăng lượng thức ăn đặc lên ít một và giảm dần lượng sữa lại. Nếu trẻ bú sữa công thức thì giảm dần lượng sữa để trẻ không bú quá 28 -32  ounces mỗi ngày (800-900 ml) . Còn trẻ bú mẹ thì để trẻ tự điều tiết theo nhu cầu.
• Thức ăn có 1 thành phần nên được tập cho trẻ ăn trước, trong vài ngày thường 3-5 ngày mục đích việc này là xác định trẻ có dị ứng với thức ăn đó không. Các loại ngũ cốc và thịt xay nhuyễn là thức ăn được khuyên cho trẻ ăn đầu tiên do chúng cung cấp sắt và kẽm là những chất dinh dưỡng hay thiếu chong chế độ ăn. Thị xay cung cấp sắt trong heme có khả năng hấp thu cao hơn sắt không heme. Sau khi trẻ đã ăn được những thức ăn này nên thử tiếp theo là trái cây và rau quả xay nhuyễn.
• Ít nhất một lần ăn 1 ngày nên chứa thực phẩm giàu vitamin C (trái cây, rau) để thúc đẩy hấp thu sắt
• Chất béo và cholesterol không hạn chế ở trẻ dưới 1 tuổi
• Không khuyến khích dùng đường, muối để thêm vào thức ăn của trẻ. Thêm đường và muối không làm tăng sự chấp nhận thức ăn của trẻ sơ sinh. Tránh thêm đường và muối trong giai đoạn dưới 1 tuổi giúp trẻ cóngưỡng ăn ngọt và mặn thấp hơn sau này. ( Tức là sau này ngồi ăn chung với nhau nó chê mình ăn mặn với ăn ngọt quá là ngon rồi)
• Thức ăn cho trẻ phải được đa dạng và cân bằng các thành phần, cân bằng năng lượng, không nên nghe đồn ăn cái này tốt, lên cân nhanh rồi cho trẻ ăn riết. Tới thời điểm này tôi vẫn còn may mắn gặp được các bé vàng khè do ăn cà rốt liên tục ( ngộ độc beta carotene – tiền chất vitamin A)
• Đối với trẻ từ chối ăn (tính khí khó chịu): nếu lần đầu trẻ từ chối, hãy tiếp tục cho ăn thức ăn đó những ngày tiếp theo. Sự chấp nhận thực phẩm mới tăng lên khi tiếp xúc nhiều lần có thể tới 15 lần mới chấp nhận, nuôi con bằng sữa mẹ có thể tạo điều kiện cho việc chấp nhận thức ăn dễ hơn qua sự đa dạng của hương vị truyền qua sữa mẹ.. Nhiều mẹ thấy bé không ăn thức ăn liền loại thức ăn đó đi luôn các mẹ cần kiền trì chút nhé,  nếu con mình tính khí khó chịu thì càng kiên trì hơn, đừng nhìn qua con hàng xóm chi cho stress.
• Cho ăn ít một tăng dần , từ lỏng loét tới đặc dần rồi lợn cợn ( cái này quá kinh điển ai chả biết)

CHO ĂN BAO NHIÊU LÀ ĐỦ

• Mỗi trẻ sinh ra đều có khả năng tự điều hoà ăn uống bẩm sinh, trẻ sẽ ăn một lượng lớn thức ăn nếu được cho ăn ít lần, ăn lượng ít thức ăn nếu thức ăn đó năng lượng cao. Sự điều hoà này bị rối loạn bởi các hành vi như ép ăn, cấm ăn… 
• Cho ăn quá nhiều có thể gây tăng cân quá mức ở trẻ nhỏ, điều này có thể gây hậu  quả lâu dài
• Trẻ được phép ngừng ăn khi chúng biểu thị rằng chúng đã no (ví dụ: bằng cách ngả người ra sau hoặc quay đi) , Nỗ lực nhồi cho trẻ ăn nhiều vào giờ đi ngủ với hy vọng rằng bé sẽ ngủ xuyên đêm không được khuyến khích vì không có bằng chứng cho thấy việc này có hiệu quả.
• Ép trẻ ăn nhiều khi chúng không muốn ăn có thể dẫn tới làm rối loạn khả năng tự điều chỉnh ăn uống bẩm sinh của trẻ.
• xem chi tiết lượng thức ăn khi tập ăn dặm cho trẻ trong bảng ở cuối bài 

MÔI TRƯỜNG CHO ĂN DẶM LÀNH MẠNH

•  Sự phát triển của thói quen ăn uống lành mạnh đòi hỏi môi trường cho ăn lành mạnh và mối quan hệ cho ăn lành mạnh
• Trong mối quan hệ nuôi dưỡng lành mạnh, trẻ là người khởi xướng và hướng dẫn các tương tác cho ăn, và người chăm sóc phải:

-> Đáp ứng sớm và thích hợp với các dấu hiệu đói và no

-> Nhận biết khả năng phát triển và kỹ năng ăn của trẻ

-> Cân bằng nhu cầu giúp đỡ của trẻ sơ sinh với sự khuyến khích tự ăn

CÁC LOẠI THỰC PHẨM CỤ THỂ ĐỂ ĂN DẶM

NGŨ CỐC

• Ngũ cốc từ 1 loại là lựa chọn tốt cho thực phẩm ăn dặm đầu tiên vì chúng cung cấp thêm năng lượng và sắt. Theo truyền thống ngũ cốc gạo được cho ăn đầu tiên vì nó ít gây dị ứng và dễ dàng tiếp cận. Có thể dùng nhiều loại ngũ cốc khác như yến mạch.
• Ngũ cốc cho trẻ có thể được chuẩn bị bằng cách thêm sữa mẹ, sữa bột hoặc nước. Ngũ cốc nên được cung cấp ban đầu với lượng nhỏ ( 1 muỗng cà phê) vào cuối cữ bú. Lượng ngũ cốc nên tăng dần đến mục tiêu khoảng nửa chén mỗi ngày lúc 6-8 tháng tuổi ( sau 2 tháng ăn dặm)
• Nên được tập cho trẻ ăn bằng thìa. Cho ăn bằng thìa giúp tăng cường chức năng vận động miệng, tạo thuận lợi cho phát triển nói
• Ngũ cốc không nên được cho vô bình trừ khi có chỉ định về y khoa như trẻ bị trào ngược dạ dày. Cho ngũ cốc vào bỉnh rồi cắn , bú như một số dụng cụ bán trên thị trường làm chậm cơ hội học cách ăn bằng thìa, ngoài ra còn có thể góp phần béo phì bằng cách tăng lượng calo hoặc gây nhầm lẫn cảm giác no của trẻ.

THỨC ĂN XAY NHUYỄN

• Đa dạng các thực phẩm xay nhuyễn nên dần được thêm vào để cung cấp bữa ăn đa dạng và cân bằng dinh dưỡng.
• Thức ăn xay nhuyễn đơn thành phần được cho đầu tiên. Ngũ cốc và thịt xay nhuyễn là thực phẩm tuyệt vời đầu tiên cho trẻ vì cung cấp năng lượng và sắt cần thiết. Dần dần tiến tới sự phức tạp các thành phần trong thực phẩm xay nhuyễn

RAU VÀ TRÁI CÂY

• Sau khi khởi động với ngũ cốc và thịt xay, rau và trái cây là nhóm được thử tiếp theo.
• Tới 8 -12 tháng tuổi trẻ cần được khuyên khích ăn trái cây và rau củ ít nhất một lần mỗi ngày , trẻ được cung cấp nhiều loại rau khi bắt đầu ăn dặm sau này sẵn sàng ăn thử rau mới và dễ dàng ăn được cũng như  thích thú với rau mới hơn nhưng trẻ được cho ăn ít hoặc không có rau khi ăn dặm.

TỰ CHUẨN BỊ THỰC PHẨM XAY NHUYỄN TẠI NHÀ 

• Cha mẹ có thể chế biến thực phẩm tại nhà do nhiều lý do như thức ăn sẽ tươi hơn, đa dạng thành phần dễ dàng, chi phí rẻ, tránh chất bảo quản…
• Nếu thực phẩm xay nhuyễn được chuẩn bị ở nhà, điều quan trọng là phải đảm bảo rằng hàm lượng năng lượng và dinh dưỡng đầy đủ
• Nhiều loại thực phẩm chế biến tại nhà có ít chất dinh dưỡng nhất định (năng lượng, chất béo, protein, sắt và kẽm) và hàm lượng dinh dưỡng của thực phẩm chế biến tại nhà thay đổi nhiều hơn so với thực phẩm được chế biến thương mại
• Rau bina (spinach, cải bó xôi), củ cải đường, đậu xanh, bí và cà rốt tự làm ở nhà không nên cho trẻ dưới 4 tháng ăn. Những thực phẩm này chứa nhiều nitrat gây ra bệnh methemoglobinemia (bệnh này làm hồng cầu không vận chuyển được oxy đi nuôi cơ thể). Mình cho ăn dặm sau 4 tháng hết mà lo chi. Nhưng vẫn phải nói ra để các bạn cẩn thận với những thức ăn này đừng ăn nhiều quá, kéo dài.
• Phụ huynh nên đọc các thành phần thực phẩm để biết hàm lượng muối (natri)  và chỉ mua các sản phẩm không có muối hoặc ít muối để chế biến cho trẻ. Thực phẩm đóng hộp không nên được sử dụng để làm thức ăn cho trẻ vì đa phần đều có nhiều muối.
• Nếu sản phẩm định mua chứa muối, thì  tham chiếu để lựa chọn là natri dưới 120 mg / ngày cho trẻ từ 0 đến 6 tháng tuổi và dưới 370 mg / ngày cho trẻ 7 đến 12 tháng tuổi.

BẢO QUẢN THỰC PHẨM XAY NHUYỄN

• Phải cẩn thận để tránh làm hỏng thực phẩm xay nhuyễn. Các lọ thực phẩm cho trẻ, một khi đã mở, có thể được làm lạnh trong tối đa 48 giờ. 
• Thực phẩm xay nhuyễn thương mại nên được cho trẻ ăn bằng cách múc 1 lượng nhỏ ra  một bát để ăn và nếu ăn dư thì bỏ phần còn lại trong bát đó đi.

TRẺ TỰ NÂNG CAO KHẢ NĂNG CỦA MÌNH VỀ ĂN UỐNG

• Khi thức ăn xay nhuyễn được trẻ đã ăn được có thể giới thiệu thức ăn đặc hơn, thức ăn nghiền mềm (không phải xay nữa).
• Vào khoảng tám tháng tuổi, trẻ thường ăn các loại bột đặc chuyên nghiệp và đã phát triển đủ độ linh hoạt của lưỡi để nhai và nuốt thức ăn đặc hơn với các cục lợn cợn trong đó ( thức ăn nghiền với các cục nhỏ, mềm), tăng dần các loại cục lợn cợn này rất quan trọng để trẻ đạt được các kỹ năng nhai và nuốt và dễ dàng chấp nhận ăn thức ăn không cần nghiền hay xay sau này.

TRẺ TỰ ĂN BẰNG TAY

• Giai đoạn8-10 tháng tuổi, trẻ bắt đầu tinh chỉnh các kỹ năng cần thiết để ăn thức ăn ngón tay một cách độc lập. Những kỹ năng này bao gồm khả năng ngồi độc lập; sự phối hợp tay  và mắt để nắm bắt, giải thả thức ăn; khả năng "nhai" cũng pro hơn (ngay cả khi không có răng); và nuốt cũng chuẩn hơn.
• Vào thời điểm trẻ được 12 tháng tuổi, bàn tay lúc này linh hoạt hơn trẻ nắm bắt tốt hơn kể cả các vật nhỏ.
• Có thể băm nhỏ, thực phẩm mềm như miếng trái cây mềm, rau, phô mai, thịt nấu chín, mì ống nấu chín… và thực phẩm dễ tan như  bánh quy giòn, ngũ cốc khô… đưa cho trẻ để tự cầm ăn bằng tay
•  Thức ăn gây nguy hiểm có thể nghẹt thở nên tránh . Những thực phẩm này bao gồm xúc xích, các loại hạt (đặc biệt là đậu phộng), nho, nho khô, cà rốt sống, bỏng ngô và kẹo tròn…
• Từ 9 đến 12 tháng tuổi  hầu hết trẻ đều khéo léo và tự ăn bàng tay được, và uống từ cốc  bằng hai. Tuy nhiên, nếu chỉ để trẻ tự cầm ăn có thể ăn không đủ lượng do đó cần kết hợp giữa để trẻ tự ăn và đút cho trẻ ăn là cần thiết để đáp ứng nhu cầu năng lượng và dinh dưỡng của trẻ trong giai đoạn cải thiện kỹ năng tự ăn này.

KHẨU PHẦN ĂN CHO TRẺ DƯỚI 1 TUỔI

Thức ăn	Tháng tuổi
	0-4	4-6	6-8	8-10	10-12
Trẻ bú mẹ	Bú thường xuyên ( 8-12 lần)	Bú thường xuyên (4-6 lần)	Theo nhu cầu (3-5 lần)	Theo nhu cầu	Theo nhu cầu
Trẻ dùng sữa công thức	16- 32 oz (480-960 ml) ( 8-12 lần)	24-40 oz (720-1200 ml) (4-6 lần)	24-32 oz (720-960 ml) (3-5 lần)	16-32 oz (480-960 ml) (3- 4 lần )	16-24 oz (480-720 ml) (3- 4 lần)
Ngũ cốc, bánh mì	Không	Không	Ngũ cốc xay Mỗi lần 1-4 muỗn canh x 2 lần /ngày	Ngũ cốc cho trẻ nhỏ (đặc hơn) 2- 3 muỗng canh /ngày	Ngũ cốc đặc hơn, lợn cợn 4 muỗng canh/ngày
Thức ăn đạm	Không	Không	Thịt xay nhuyễn 1-2 muỗng canh/ngày	Thịt băm nhỏ, trứng, cá, đậu 3-4 muỗng canh/ ngày	Thịt băm nhỏ, trứng, cá, đậu 3-4 muỗng canh/ngày
Trái cây	Không	Không	Trái cây tươi hoặc chế biến xay nhuyễn ½ cup (125 ml) / ngày	Trái cây mềm, gọt vỏ,bỏ hạt 1-2 muỗng canh/ngày	Tất cả trái cây bóc vỏ, bỏ hạt. trái cây tươi thì tốt không thì trái cây đóng hộp 2 mỗng canh/ngày
Rau	Không	Không	Rau băm, xay , chọn rau xanh, vàng,cam đậm màu (tránh ngô) ½ cup (125 ml) /ngày	Rau băm, nghiền 1-2 muỗng canh/ngày	Các loại rau băm 2 muỗng canh/ngày
Nước ép trái cây	Không	Không	Không	Không	không
1 muỗng canh = 15 ml , 1 cup = 250 ml, 1 oz = 30 ml

TÀI LIỆU THAM KHẢO

Uptodate.com

->Patient education: Starting solid foods with babies (The Basics)

->Patient education: Starting solid foods during infancy (Beyond the Basics)

->Introducing solid foods and vitamin and mineral supplementation during infancy

 xem lại bài 1: Hưỡng dẫn ăn dặm cho trẻ dưới 1 tuổi.